Blog > Komentarze do wpisu

-> Rocznica śmieci hetmana

Rok 2011 dla Tarnowa jest czasem szczególnym. Przypada w nim 450 rocznica śmierci hetmana Jana Tarnowskiego i jednocześnie 480 rocznica największego zwycięstwa hetmana - w bitwie pod Obertynem. Postać Tarnowskiego w naszym mieście uległa zapomnieniu. Od kilku lat podejmowane są różnego rodzaju inicjatywy przywrócenia pamięci współczesnym o hetmanie. Powstało Bractwo Hetmana Tarnowskiego w II LO, będzie przyznana nagroda imienia hetmana. Najpoważniejszymi pomysłami związanymi z tą postacią są: inicjatywa budowy pomnika hetmana w Tarnowie oraz umieszczenie tablicy upamiętniającej bitwę pod Obertynem. Kim była tak ważna dla naszego miasta postać historyczna?



Hetman Jan Tarnowski to najwybitniejszy przedstawiciel całego rodu Leliwitów, którego historyczne korzenie sięgają końca XIII w. Założycielem rodu był comes Spycimir - pan z Dębian, Piasku, Tarnowa i Melsztyna. Dał początek świetności Leliwitów, zapewnił swoim potomkom przodująca pozycję wśród możnowładztwa małopolskiego.

Od Spicimira biorą początek trzy rodziny magnackie: Melsztyńscy, Jarosławcy i Tarnowscy. Herbem rodu Leliwa - złota gwiazda nad złotym półksiężycem na niebieskim tle. Do dzisiaj Leliwa jest herbem Tarnowa.

Jan Amor Tarnowski urodził się w zamku rodowym Leliwitów na Górze Św. Marcina w Tarnowie w roku 1488. Jego ojcem był kasztelan krakowski - Jan Amor, matką - Barbara z Rożnowa herbu Sulima wnuczka sławnego rycerza Zawiszy Czarnego. Ponieważ Jan od dzieciństwa był bardzo chorowity, przeznaczony został do stanu duchownego.

Kształcił się początkowo w domu, krótko przebywał na dworze kardynała Fryderyka Jagiellończyka. Stamtąd zabrał go ojciec do nowego opiekuna - księdza Macieja Drzewickiego- głównego sekretarza kancelarii królewskiej. W jego towarzystwie po raz pierwszy zetknął się przyszły hetman ze sprawami publicznymi, dyplomacją i polityką. W roku 1500 umarł stary pan Tarnowski. Po pogrzebie ojca hetman wrócił na dwór w Krakowie. Jego opiekun zwrócił uwagę matce chłopca, że ten interesuje się bardziej polityką i powinien być przeznaczony do służby publicznej lub wojskowej, a nie kościelnej. W trzynastym roku życia młody Jan Tarnowski już jako dworzanin królewski wziął udział w pierwszym w swoim życiu sejmie w Piotrkowie. Na królewskim dworze rozwijał swoje zainteresowania, zdobył teoretyczną wiedzę z zakresu taktyki wojennej, ale i wysokie wykształcenie humanistyczne. W wyprawie orszańskiej zadebiutował jako żołnierz i dowództwa zaciężnej chorągwi. Uczestniczył w zwycięskiej bitwie nad Mołdawianami pod Chocimiem. Walczył z Tatarami pod Łopusznem i Wiśniowcem.

W 1515 r. Tarnowski uczestniczył w zjeździe Jagiellonów z Habsburgami w Wiedniu. Pomimo swego wysokiego urodzenia miał problem z otrzymaniem urzędu przed dwór królewski. W 1518 r. wyjechał w podróż do Ziemi Świętej. Odwiedził Rzym, gdzie został przyjęty przez papieża Leona X. W Palestynie odwiedził wszystkie ważniejsze miejsca związane z osobą Chrystusa. W Jerozolimie nawiedził bazylikę Grobu Pańskiego, gdzie został pasowany na rycerza Grobu Chrystusowego.

Podczas tej podróży Tarnowski pisał dziennik, który jest obecnie jednym z najstarszych polskich diariuszów pielgrzymki do Ziemi Świętej. W drodze powrotnej Jan Tarnowski zwiedziła Egipt, Aleksandrię, Hiszpanię i Portugalię, gdzie wziął udział w wojnie króla Emmanuela przeciwko Maurom.

Był także na dworach królewskich Europy we Francji, Anglii, Niemczech i Czechach. Do kraju powrócił na przełomie 1519 i 1520 r., gdzie właśnie trwały przygotowania do kolejnej wojny z Krzyżakami. Po wyprawie przeciwko Turkom w 1521 r. otrzymał kasztelanię wojnicką - swój pierwszy urząd.

W 1527r. Tarnowski został wojewodą ruskim i otrzymał od króla Zygmunta I Starego godność hetmana wielkiego koronnego. Buławę hetmańska przejął po Mikołaju Firleju. Odtąd odpowiedzialny był za obronę południowych i wschodnich granic Rzeczypospolitej, zagrożonej częstymi najazdami Wołochów i Tatarów. Król w dekrecie nominacyjnym dla Tarnowskiego napisał, że otrzymuje on hetmanię z tytułu swych niepospolitych zasług i dzielności".

Hetman wsławił się zwłaszcza podczas bitwy pod Obertynem w 1531r., podczas której rozgromił Wołochów i zyskał opinię znakomitego dowódcy. Cztery lata później powtórzył swój sukces militarny w wojnie przeciwko Moskwie. Dzięki tym wyprawom hetman Tarnowski rozsławił swoje imię niezwyciężonego wodza i zapewnił sobie nieśmiertelną pamięć wszystkich następujących po nim pokoleń Polaków. Podczas wojny z Mołdawią oblegał Chocim i to on zmusił hospodara mołodowskiego do zawarcia pokoju.

W tym samym roku Jan Tarnowski został wojewodą krakowskim a później kasztelanem krakowskim, co wówczas było najwyższym urzędem w państwie.

W latach czterdziestych był stronnikiem króla Zygmunta Augusta i stanął zdecydowanie w obronie władzy królewskiej w związku z kontrowersyjnym małżeństwem króla z Barbarą Radziwiłłówną. W krótkim czasie został odsunięty od tronu przez wpływowego Mikołaja Czarnego Radziwiłła.

Hetman przeszedł wtedy do opozycji, chodź nigdy nie posunął się do poniżenia autorytetu królewskiego. Niejednokrotnie dał wyraz swej postawie patriotycznej będąc żarliwym obrońcą króla i Korony. Tarnowski był także zwolennikiem krucjaty antytureckiej, a swoje nadzieje wiązał z Habsburgami, którym przesłał memoriały dotyczące sposobów walki z Turkami.

W roku 1547 hetman otrzymał od cesarza Karola V dla siebie i całej rodziny dziedziczny tytuł hrabiego. Kasztelan bronił także postawy przeciwnej sprawowaniu sądów kościelnych nad heretykami, był za uniezależnieniem się Królestwa od Rzymu. Postawa polityczna nie miała jednak żadnego wpływu na życie religijne hetmana, który był człowiekiem autentycznej i głębokiej wiary.

Hetman Tarnowski był reformatorem taktyki wojennej. Swoje doświadczenia praktyczne zawarł w dziele pt: "Consilium rationis belliacae"

("Radzie sprawy wojennej") wydanym w 1558 r. Rozprawa ta, mimo iż wydana pod łacińskim tytułem była pisana po polsku. Była ona podstawową pozycją w kształceniu przyszłych strategów i głównym źródłem zasad sztuki wojennej w końcu XIV w.

Tarnowski oprócz swej działalności publicznej - hetmana i polityka, rozwinął szeroko swój mecenat kulturalny. Z zamiłowania był bibliofilem i na tarnowskim zamku stworzył dużą bibliotekę. Posiadał w niej nie tylko stare kodeksy rękopiśmienne ,ale i współczesne dzieła literackie i naukowe z różnych dziedzin. W specjalnej Sali zamkowej nazywanej "muzeion" były zgromadzone liczne dzieła sztuk plastycznych.

Otaczał się wybitnymi osobowościami kultury polskiej doby renesansu. Na tarnowskim zamku gościli m. in.: Stanisława Orzechowskiego, Krzysztofa Warszewickiego, Klemensa Janickiego, Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Mikołaja Reja, Jana Kochanowskiego, Łukasza Górnickiego, Marcina Kromera i wielu innych.
 
Sława hetmana jako niezwyciężonego wodza i humanisty sięgała daleko poza granice kraju. Był jednym z najbardziej znanych Polaków ówczesnej Europy a jego biografia, jako jedynego Polaka obok króla Zygmunta Starego, umieszczona została w dziele Joviusa "Elegia virorum bellicae virtuti illustrim" wydanym w Bazylei w 1561 r.

Kasztelan Tarnowski był właścicielem jednego z największych majątków ziemskich w kraju. Posiadał 10 miast i ponad 120 wsi. Jego dobra określane mianem "państwa tarnowskiego" znajdowały się w województwie krakowskim, sandomierskim i ruskim a poza granicami kraju posiadał dobra Raudnickie w Czechach.

W 1540 r. Tarnowski lokował nowe miasto Tarnopol, które uczynił strażnicą Podola i Rusi Czerwonej. Podobnie miasta Jarosław i Przeworsk zawdzięczają hetmanowi swój rozwój i dobrobyt. Najwięcej jednak uczynił dla swojego rodzinnego miasta - Tarnowa .Wystarał się o nowe przywileje dla tarnowskich cechów rzemieślniczych oraz o potwierdzenie już posiadanych. Dbał na bieżąco o prawidłowe rządzenie miastem, w tym celu wydał w latach 1554-1560 szereg przepisów regulujących życie miejskie. Instrukcje te dotyczyły administracji, bezpieczeństwa wyżywienia, zabudowy, obronności i higieny. Ufortyfikował miast, wzniósł nowe odcinki murów obronnych i zreperował już istniejące. Dał mieszczanom przywilej na zabudowę terenów leżących przy drodze do zamku. Za jego czasów rozwijało się budownictwo w samym mieście, co uczyniło z Tarnowa jeden z pierwszych ośrodków architektury renesansowej.
 
Hetman dbał także o nauczanie i wykształcenie młodzieży nie tylko z rodów szlacheckich, lecz także mieszczańskich. W wydanej w 1559 r. ordynacji dla szkoły miejskiej w Tarnowie jej cel określił słowami: aby talenty i młodzież w szkołach publicznych mogły być kształcone, należycie kierowane i wychowywane.

Jan Tarnowski był trzykrotnie żonaty, Pierwszą żoną była Barbara z Tęczyna, córka Mikołaja wojewody ruskiego, herbu Topór. Z nią miał dwóch synów: Jana Aleksandra, który zmarł jeszcze jako niemowlę oraz Jana Amora, którym ostał proboszczem krakowskim, proboszczem kolegiaty tarnowskiej i sekretarzem królewskim. Jego żona Barbara zmarła w 1521 r. W kolegiacie tarnowskiej wystawił jej Tarnowski nagrobek. Do dzisiaj jest on uznawany za jedne z najpiękniejszych renesansowych zabytków. Drugie małżeństwo z Beata Odrowążówną zostało uznane za niedopełnione i w krótkim czasie nastąpił rozwód.

Trzecią żonę Zofię Szydłowiecką herbu Odrowąż poślubił hetman w roku 1530. Mieli kilkoro dzieci, większość zmarła w niemowlęctwie. Przeżyło tylko dwoje. Córka Zofia - żona księcia Konstantego Wasyla Ostrogskiego marszałka ziemi wołyńskiej i syn Jan Krzysztof, sekretarz królewski, kasztelan wojnicki, starosta sandomierski, stryjski i Doliński, który był wielką nadzieją hetmana , jedynym spadkobiercą i dziedzicem ojcowskiej fortuny.

Hetman Jan Tarnowski dożył jak na tamte czasy sędziwego wieku 73 lat, zmarł 16 maja 1561 roku w swym ulubionym dworze w Wiewiórce pod Tarnowcem. Pochowany został w sierpniu tego roku w kolegiacie tarnowskiej.

Wkrótce po śmierci hetmana ukazała się pierwsza elegia poświęcona Tarnowskiemu. Jej autorem był Melchior Pudłowski, sekretarz kasztelan brzezińskiego. Hiszpan Piotr Royzjusz napisał ku czci hetmana pieśń żałobną i dziewięć epitafiów. Postać Tarnowskiego pojawiła się w słynnym dziele Mikołaja Reja "Żywocie człowieka poczciwego". Nawet Jan Kochanowski- największy polski poeta renesansu napisał elegię zatytułowaną "O śmierci Jan Tarnowskiego".
 
Hetman Jan Tarnowski był postacią wyjątkowo wybitną i niezwykłą. Jego przymioty jako wodza już za jego życia otaczane były legendą Tak pisał w 1855r w swoim dziele poświęconym postaci hetmana Stanisław Orzechowski:

Miał w sobie Jan Tarnowski cztery rzeczy, bez których żaden dzielnym hetmanem być nie może: trzeźwość, czujność, grozę, rząd. Powiadają służebni, że za ludzkiej pamięci taki nigdy w Polszcze nie był, który by te cnoty cztery hetmańskie przed Janem Tarnowskim pospołu kiedy miał".
 
Każdemu mieszkańcowi miasta Tarnowa i okolic postać hetmana Jana Tarnowskiego powinna być dobrze znana. Niech okazją do pogłębienia wiedzy o tej niezwykłej postaci historycznej będzie właśnie 2011 rok - rok hetmana Jana Tarnowskiego.


Jadwiga Bożek
(Dziennik Polski)





wtorek, 08 marca 2011, tarnowski_kurier_kulturalny

Polecane wpisy

  • - > Świetlicki w parku

    W drugiej edycji projektu „Doba dla kultury”, która odbywała się w Tarnowie 31 maja i 1 czerwca, poczesne miejsce przypadło dubeltowemu spotkaniu z

  • -> Jak Piłsudski obalił rząd Witosa

    Chłop z Wierzchosławic przewidział, że marszałek przejmie władzę na drodze przewrotu? Był piękny maj 1926 roku. W stolicy jednak mało kto z beztroską patrzył na

  • -> Paleta Marty Odbierzychleb

    Malarstwo „pani od polskiego” to przede wszystkim kwiaty, pejzaże i ostatnio portrety. Aktualnie oglądać je można w nauczycielskiej Galerii „P



Znajdziesz nas w Google+




WSPARCIE DLA MATYSKA










Pegazem po Tarnowie 512

Tarnowski Teatr kończy sezon bez personalnych rewolucji. W nowy wejdzie z odrobinę mniejszym zespołem - aktorzy Jolanta Januszówna i Jerzy Ogrodnicki przechodzą na emeryturę. E. Pietrowiak, dyrektor artystyczna tarnowskiej sceny, bacznie przygląda się absolwentom szkół teatralnych, ale na razie nie zamierza powiększać etatowego zespołu. Gotowa jest też lista osób, które mają tworzyć reaktywowaną po latach Radę Artystyczną Teatru Solskiego. W jej składzie znajdą się m.in. aktorzy tarnowskiej sceny oraz… M. Smolis, związany z warszawskim Teatrem Syrena. Za nami również Debata Finałowa pomiędzy II LO i XVI LO, której przewodnią tezą był: „Tarnów to miasto sprzyjające młodym ludziom”. Całość tego oryginalnego projektu edukacyjnego (współfinansowany przez Szwajcarię), realizowanego w Tarnowie, to głównie zasługa stosunkowo młodego tarnowskiego Stowarzyszenia KANON, któremu przewodzą Iwona i Dariusz Snopkowscy. Zgodnie ze zasadą przyjętą w Tarnowskiej Lidze Debatanckiej, na godzinę przed pojedynkiem odbyło się losowanie stron. XVI LO przypadło bronienie tezy, II LO natomiast jej oskarżanie. A w Loży mędrców zasiedli m.in. prezydent Tarnowa R. Ścigała, redaktor naczelny Temi T. Bałchanowski i szef Działu promocji Radia RDN Małopolska M. Biedroń. Stosunkiem głosów 2:5 (małe punkty: 728:807) Loża opowiedziała się po stronie opozycji w tej debacie czyli II LO. Tym samym tytuł Mistrza Tarnowskiej Ligi Debatanckiej przypadł II Liceum Ogólnokształcącemu, XVI Liceum Ogólnokształcące im. Armii Krajowej zdobyło drugie miejsce. Należy przypomnieć, iż trzecie miejsce w rozgrywkach zajął Zespół Szkół Ekonomiczno - Gastronomicznych w Tarnowie. Już teraz Organizatorzy zapraszają na UROCZYSTĄ GALĘ w tarnowskim teatrze planowaną na 18-go czerwca, na której nastąpi wręczenie Pucharu Mistrza Tarnowskiej Ligi Debatanckiej, medali oraz pamiątkowych prezentów dla wszystkich uczestników projektu. Już po raz drugi w Tarnowie, w ramach obchodów Światowego Dnia Rozwoju Kultury, odbyła się „Doba Dla Kultury”. W trakcie „Doby” w dniach 31 maja (piątek) – 1 czerwca (sobota) można było, m.in.: zwiedzić kabiny projekcyjne Kina Marzenie, zobaczyć scenę „z drugiej strony” w tarnowskim Teatrze, spotkać się z M. Świetlickim i wziąć udział w koncercie „Świetlików” w Pałacyku Strzeleckim. Ponadto, spotkać się z postaciami z bajek na pikniku dla najmłodszych w Parku Strzeleckim, wziąć udział w warsztatach radiowych i telewizyjnych, uczestniczyć w próbie warsztatów wokalnych w TCK, zwiedzić introligatornię i dział starodruków MBP, zobaczyć wystawy w BWA, Muzeum Etnograficznym, siedzibie ZPAP, Galerii Aniołowo, Izbie Pamięci Światowego Związku Żołnierzy AK, zwiedzić Dworek Paderewskiego w Kąśnej Dolnej. We wszystkich instytucjach biorących udział w „Dobie dla Kultury” można było zbierać okolicznościowe „stemple uczestnika”. Dla najaktywniejszych przewidziano nagrody. Miniony tydzień zakończył pierwszo czerwcowy, niestety deszczowy, blok imprez związanych z Dniem Dziecka, którego artystyczną dominantą był rozpoczynający się właśnie tego dnia w tarnowskim teatrze V Festiwal Spektakli Dziecięcych Mała Talia. Blisko 5000 dzieci z regionu tarnowskiego będzie miało okazję zobaczyć 5 tytułów zaprezentowanych przez aktorów z Rzeszowa, Częstochowy, Rabki i Tarnowa. Kończąc odnotujmy jeszcze symboliczną wizytę w Tarnowie najstarszego ocalałego z getta tarnowskiego Żyda 87 – letniego Leo Kleina…



Z cyklu o tym i owym 162 czyli urodziny województwa...

Onegdaj, w sobotę województwo tarnowskie obchodziłoby 38. urodziny. Obchodziłoby, gdyby nie przestało istnieć. Stało się tak w wyniku reformy administracyjnej z 1stycznia1999 roku. W tym momencie na jego terenie mieszkało ponad 700 tys. ludzi. Dokładnie 1 czerwca 1975 Tarnów stał się stolicą nowo utworzonego województwa tarnowskiego. Graniczyło ono z województwami: krakowskim, kieleckim, tarnobrzeskim, rzeszowskim, krośnieńskim i nowosądeckim. 86 lat temu, dokładnie 4 czerwca, odbyło się uroczyste otwarcie Muzeum Miejskiego. Józef Jakubowski, drugi zastępca burmistrza Juliana Kryplewskiego, 7 stycznia 1927 roku złożył Radzie Miejskiej propozycję powołania „Muzeum Miasta Tarnowa”. Sześć dni później szanowne grono rajców jednogłośnie projekt przyjęło. Wspomniana uchwała rady z 13stycznia 1927 roku przewidywała przekazanie na cele muzeum dwóch pokoi na pierwszym piętrze kamienicy przy ulicy Krakowskiej 12, będącej własnością tzw. funduszu teatralnego (dziś mało kto pamięta, że to przy Krakowskiej w Tarnowie stanąć miał teatr). Pomieszczenia muzealne wyremontowano, po czym Józef Jakubowski przeniósł doń archiwum miejskie wraz z przejętymi depozytami. Żywe zainteresowanie tarnowskiej prasy towarzyszyło czteromiesięcznym przygotowaniom do uroczystego otwarcia ekspozycji, które nastąpiło wobec zgromadzonych przedstawicieli władz miasta 4 czerwca1927roku. Tarnowianie zaś mogli zwiedzać wystawę od dnia następnego. Inwentarz „Muzeum Miasta Tarnowa” pozwala określić charakterystykę zbiorów. Największy był zespół dokumentów dotyczących historii miasta, ważną część zasobów stanowiły przedmioty związane z dziejami miasta. (pik – za muzeum.tarnow.pl itarnow.pl)





NOWA ODSŁONA!













tarnowski kurier kulturalny:







- - - - -